Częściowo odkryty poprzedniego dnia krzyż został całkowicie „uwolniony” z korzeni drzew, które go oplatały.
 

 
Fot. 2 Kamienny krzyż został wyjęty z ziemi i korzeni

Wokół kępy drzew spod której wydobyliśmy krzyż była jeszcze płyta pomnikowa, kolejny krzyż kamienny oraz leżący głęboko w ziemi pomnik z podstawą.
 

Fot. 3 Następny, znaleziony w rejonie zarośli krzyż


Fot. 4 Odnaleziona w ziemi płyta pomnikowa


Fot. 5 Odkopany pomnik z podstawą

Po odkopaniu tego pomnika i wydobyciu go na powierzchnię okazało się, że są na nim napisy polskie (choć wykonane niezdarnie i z błędami).
 

Fot. 6 Inskrypcja nagrobna została wykonana w podstawie pomnika

Oczyszczenie powierzchni pomnika i odmycie części z inskrypcją pozwoliło odczytać jej treść.

Fot. 7 Dorota odczyszcza powierzchnię z napisem


Fot. 8 Inskrypcja po odczyszczeniu

Pomnik dokumentuje pochówek Kuby i Elżbiety Susłowskich. Co ciekawe 2-3 lata temu odnowiliśmy na tym cmentarzu tabliczkę metalową zawieszoną na krzyżu, która stanowiła odlew z napisami. Tabliczka ta dotyczyła pochówku o nazwisku Sosłowska. Niewątpliwie jest to takie samo nazwisko z nazwiskiem na odkopanym dzisiaj pomniku, tylko pytanie jest które z nich jest właściwe (?) – Susłowska, czy Sosłowska?

Konserwator Jola kontynuowała rekonstruowanie pomnika Adama Tyrawskiego, co zakończyła z bardzo dobrym skutkiem.
 

Fot. 9 Poranna ocena stanu pomnika i zaplanowanie dalszego działania


Fot. 10 Odbudowywanie brakującej części pomnika zakończone


Fot. 11 Pomnik Adama Tyrawskiego uzyskał krzyż i odbudowę brakującej tylnej, górnej części

Oprócz prac porządkowych w rejonie, gdzie były zarośla Agnieszka odczyściła teren kolejnej mogiły.
 

Fot. 12 Oczyszczanie mogiły Józefa Wiąncka przez Agnieszkę

Prace przy lapidarium w obecnym etapie zostały zakończone ustawieniem popielnicy na postumencie, a także zapaleniem zniczy.

Nie zdołaliśmy tym razem wykonać ogrodzenia płytami bocznych odcinków terenu lapidarium, a w sąsiedztwie pozostały jeszcze elementy pomnikowe do zagospodarowania.
 

Fot. 13 Stan lapidarium na koniec akcji w 2026 r.


Fot. 14 pozostałe elementy pomnikowe w pobliżu lapidarium

Jola uzupełniła także ubytki materiału w pomniku Antoniny Michlewskiej, które występowały na styku doklejanego fragmentu do całości.
 

Fot. 15 Pomnik Antoniny Michlewskiej odzyskał utrącony narożnik

Praca w ciągu 3 dni w obszarze, który zastaliśmy zarośnięty i zaśmiecony przyniosła wreszcie efekt w postaci przejrzystości i odkrycia ciekawych elementów pomnikowych. Teren ten wymaga jeszcze trochę wysiłku, aby doprowadzić go do właściwego stanu.
 

Fot. 16 Wygląd oczyszczanego obszaru

 

Fot. 17 Maciek zadbał o wkopanie w centrum oczyszczanego terenu znalezionego na nim krzyża metalowego, przy którym ustawiliśmy zapalony znicz, ku pamięci pochowanych w pobliżu zmarłych

Znicze zapaliliśmy również przy kilku innych mogiłach, a za wszystkich spoczywających na tym cmentarzu zmarłych odmówiliśmy Anioł Pański.
 

Fot. 18 Pomnik na mogile gen. Romana Wybranowskiego otrzymał znicz pamięci


Fot. 19. Pomnik córki generała – Ludwiki Ujejskiej


Fot. 20 Pomnik na mogile ks. Leona Korzeniowskiego

Po zakończeniu pracy na cmentarzu w Starym Siole pojechaliśmy jeszcze do miejscowości Wołowe, nieopodal Bóbrki, aby spenetrować znajdujący się tam cmentarz, który widać z okien domu Sióstr Franciszkanek, u których mieszkamy.
 

Fot. 21 Wejście na cmentarz w miejscowości Wołowe, koło Bóbrki

W starej, mocno zarośniętej drzewami części, znaleźliśmy kilkanaście pomników (mogił), z których większość nosi polskie napisy. Są one bardzo słabo czytelne, ale można by nad nimi „popracować”.

Fot. 22 Widok zarośniętej drzewami części cmentarza, w której znajdują się stare polskie mogiły


Fot. 23 Jeden z ukrytych w drzewach pomników


Fot. 24 Agnieszka próbuje odszyfrować słabo widoczne litery inskrypcji polskiej. Na tym pomniku ustawiliśmy symbolicznie zapalony znicz


Fot. 25 Kolejny polski pomnik


Fot. 26 Na jednym z krzyży tabliczka w języku polskim „Tu spoczywa Stefania Zacharko…”

Po dojściu do siatki ogrodzeniowej tej części zauważyliśmy w pobliżu pomnik w kształcie gwiazdy Dawida. Okazało się, że jest to pomnik upamiętniający zamordowanych przez Niemców 13.04.1943 r. i pochowanych w tym miejscu około 3000 Żydów. Trochę nas zdziwiło, że pomnik ten jest tak zaniedbany, a dojście do niego jest poprzez spore zarośla.
 

Fot. 27 Pomnik upamiętniający 3000 żydowskich ofiar  niemieckiego okrucieństwa

Fot. 28 Tabliczka informacyjna na pomniku

Siódmy dzień pobytu na Ukrainie, a piąty pracy na cmentarzach zakończyliśmy więc takim smutnym akcentem.

relacjonował Zbyszek Saganowski